Twee Bossche mariabroederschappen

Inleiding

‘s-Hertogenbosch is in het rijke cultureel religieuze/historische bezit van 2 – van origine – mariabroederschappen, te weten: de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap van 1318 (ook bekend als de “zwanenbroederschap”) en de Broederschap van de Zoete Lieve Vrouw van ‘s-Hertogenbosch van 1834. Deze webpagina is geschreven om de gezamenlijke geschiedenis rondom de Mariaverering en de verschillen tussen beide broederschappen aan te geven. Daarnaast om een uitleg te geven over de georganiseerde en religieuze mariaverering in ‘s-Hertogenbosch vanaf de 12e eeuw tot heden. En ten slotte om de positie van beide broederschappen voor de Bossche samenleving naast elkaar helder te duiden als afzonderlijke broederschappen. Beide broederschappen worden namelijk in ‘s-Hertogenbosch vaak met elkaar verward. De uitleg op deze pagina richt zich met name op de Illustre Lieve Vrouwebroederschap; informatie over de Broederschap van de Zoete Lieve Vrouw op deze pagina is hieraan slechts gelinkt om elkaars afzonderlijke positie te duiden.

Specifieke en gedetailleerde informatie over de Illustre Lieve Vrouwebroederschap van 1318 vindt u op de website www.zwanenbroedershuis.nl .

Op de achtergrond het logo van de Illustre Lieve Vrouwebroederschap: Sicut Lilium inter Spinas (als een Lelie tussen de doornen). De wijze waarop Maria, de Moeder Gods,  door de eeuwen heen als H. Maagd, moeder Gods, vaak wordt weergegeven.

De Illustre Lieve Vrouwebroederschap van 1318

Algemeen

Opgericht op 8 februari 1318 is de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap van 1318 de oudste van de 2 Bossche mariabroederschappen. Volgens de Stichtingsactie (tot aan de wijziging van de doelstelling; zie hierna) heeft deze broederschap een (tot aan 1629 een actief en in de tijdsspanne tussen 1629 en 1642 een terughoudender) zuiver rooms-katholiek karakter gehad en bijgedragen tot de eer en luister van de mariale feesten en processies (vanaf 8 februari 1367) in de stad. De Illustre Lieve Vrouwe broederschap heeft min of meer garant gestaan tot 1629 voor de stimulans voor en de verering van Maria, de moeder Gods vanuit de rooms-katholieke traditie in ‘s-Hertogenbosch. Typerend voor de 14e eeuw is dat er in die tijd sprake was van 2 mariabeelden in het middeleeuwse ‘s-Hertogenbosch, te weten het “oude”beeld van de Illustre Lieve Vrouwebroederschap van 1318 en het, niet veel later, nadien gevonden beeld van de Zoete Lieve Vrouw. De “oude Maria”, het beeld van de Illustre Lieve Vrouwebroederschap is in de loop van de tijd verdwenen in tegenstelling tot de nieuwe Maria, het beeld van de Zoete Lieve Vrouw. Gedurende de veelheid van jaren tussen 1318 en 1642 heeft de broederschap een enorme bijdrage geleverd voor het religieuze, muzikale en cultureel mariale leven voor het toenmalige bij uitstek katholieke Den Bosch. Dit werd tussen 1629 en 1642 minder vanwege de veranderde cultureel religieuze context in de stad (zie hierna).

De Illustre Lieve Vrouwe Broederschap en het Zwanenbroedershuis aan de Hinthamerstraat te ‘s-Hertogenbosch; een film van 2008

Belangrijke historische wapenfeiten (een summiere opsomming)

De totstandkoming van de Sacramentskapel die aan de St. Jan werd (aan)gebouwd welke op 19 september 1494 werd ingezegend door de bisschop van Luik, de bijzonderheid van veel zogenaamde buitenleden (15.000!)  in die tijd (van ver buiten de stadsgrenzen tot in Duitsland en Frankrijk aan toe) en het lidmaatschap van de beroemde schilder Jheronimus Bosch vanaf 8 februari 1487, die, gelijk andere binnenleden, ook heeft zorg gedragen voor de in die tijd gangbare, traditionele (en sjieke) Zwanenbroedersmaaltijd.

Van groot historisch belang is ook dat de Vaders des Vaderlands, Willem de Zwijger (Willem van Oranje) vanaf 23 maart 1556 lid is geweest. De maatschappelijk religieuze wijzigingen die vanaf die tijd opkwamen via Maarten Luther, Johannes Calvijn, de 80-jarige oorlog tussen 1578 en 1648, de strijd rondom het zogenaamde Schermersoproep op 1 juli 1579 te ‘s-Hertogenbosch met uiteindelijk de keuze voor de Unie van Atrecht (de Zuidelijke katholiek gebleven Nederlanden), de contrareformatie (herstel van het katholicisme tussen 1578 en 1629 in ‘s-Hertogenbosch, de val van de stad op 14 september 1629 voor de Noordelijke Nederlanden (splitsing van het hertogdom Brabant in Noord- (Nederlands) en Zuid (nu Belgisch) Brabant en het verbod op de practisering van het katholicisme na 1629 in ‘s-Hertogenbosch) maakten dat de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap uiteindelijk ook een andere basis van verbinding/bestaan kreeg.

Wijziging religieus karakter van de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap

In 1642 veranderde de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap (na de val van ‘s-Hertogenbosch voor Frederik Hendrik in 1629) definitief van religieus karakter. Zij veranderde van puur rooms-katholiek naar gemengd rooms-katholiek / gereformeerd (protestant) met 18 katholieke en 18 gereformeerde gezworen leden. Dat gebeurde toen de protestantse gouverneur van de stad Johan Wolfert van Brederode met 10 medeverzoekers verzocht om lid te worden van de broederschap. Dit leidde, na de instemmende vergadering van de tot dan toe katholieke broeders, tot een wijziging in de statuten van puur mariaal gericht naar het overstijgende christelijke doel “de eenheid en de vriendschap tussen christenen”. Oecumene avant la lettre! Dit is het uitgangspunt tot op de dag van vandaag. Het is de Illustre Lieve Vrouwebroederschap eigen om vanuit dit karakter mensen en instellingen in en rondom de gemeente ‘s-Hertogenbosch  tot steun te zijn, al zal de Broederschap dit altijd op de achtergrond doen.

Van een actieve ondersteuning en organisatie van de mariaverering vanuit de Illustre Lieve Vrouw Broederschap was echter vanaf die tijd geen sprake meer. Dat paste niet meer bij het gewijzigde karakter.

De broederschap van de Zoete Lieve Vrouw van 1834

Inleiding

De Broederschap van Onze Lieve Vrouw van Den Bosch van 1834 is opgericht in de eerste helft van de 19e eeuw. Dit gebeurde in een tijd dat het maatschappelijk bewustzijn van de katholieke bevolking sterker werd om zichzelf weer als katholiek te laten zien. De vrijheid van de (katholieke) godsdienst die met de komst van de Fransen rondom 1800 weer meer en meer opbloeide, maakte de komst van de nieuwe broederschap mogelijk. De teruggave van de toenmalige Sint Janskerk aan de katholieken in 1810 door Napoleon Bonaparte en de bevestiging daarvan per koninklijk decreet door Koning Willem 1 in 1816 maakte dat het katholieke bewustzijn van de op dat moment plusminus 80% katholieke Bosschenaren meer en meer groeide. Zodoende verwerd de oprichting van de broederschap van de Zoete Lieve Vrouw enerzijds tot een dieper katholiek (en mariaal) besef en anderzijds tot het verlangen om te komen tot de terugkeer van het beeld van de Zoete Lieve Vrouw uit Brussel.

Afvaardiging Illustre Lieve Vrouwe-broederschap H. Mis 13 mei 2018 11.45 uur tijdens de meimaand/Mariamaand

Religieus karakter

De broederschap van de Zoete Lieve Vrouw van 1834 heeft een puur rooms-katholiek karakter en heeft vanaf haar ontstaan de rol van de stimulans voor en de verering van Maria opgepakt. De rol die de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap van 1318 voor 1629/1642 had, wordt vanaf 1834 door De Broederschap van de Zoete Lieve Vrouw vanaf 1834 behartigd. Aanvankelijk met de focus op de terugkeer van het beeld van de Zoete Lieve Vrouw  tezamen met de kerkelijke overheid en na terugkomst van de Zoete Lieve Vrouw in 1853 met de focus op haar verering.

De Broederschap van de Zoete Lieve Vrouw van 1834 is vanuit haar bestaan gericht op de stimulering van de verering van Maria als Moeder Gods in de Bossche en de Brabantse katholieke geloofsbeleving. De Broederschap valt aan te merken als een rooms-katholieke (kerkelijke statutaire) broederschap in tegenstelling tot de Illustre Lieve Vrouwebroederschap die vanaf 1642 een gemengd  (katholiek/protestant) religieus karakter heeft en een andere prachtige oecumenische doelstelling.